„Nuty dla Ojczyzny” to cykl wydarzeń, które Muzeum Polskiej Piosenki w Opolu zorganizowało w ramach projektu edukacyjno-artystycznego dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z programu „Edukacja kulturalna”.
Celem projektu było popularyzowanie narodowego dziedzictwa, jakim jest polska piosenka patriotyczna, ukazanie różnych odcieni patriotyzmu oraz poszukiwanie odpowiedzi między innymi na pytania: czy i jak zmieniała się funkcja pieśni i piosenki patriotycznej na przestrzeni dekad, czy dzięki piosence można kształtować postawę patriotyczną. Ponadto zależało nam na międzypokoleniowej integracji uczestników projektu „Nuty dla Ojczyzny”.
Dlatego podczas dwumiesięcznego cyklu bezpłatnych wydarzeń zaprezentowaliśmy bogaty program, w którym każdy, zarówno starszy, jak i młodszy, mógł znaleźć dla siebie coś interesującego. Zorganizowaliśmy między innymi projekcje filmowe, spotkania, warsztaty muzyczno-plastyczne oraz koncerty związane z tematem piosenki patriotycznej.
Patronat medialny nad całym wydarzeniem objęła TVP 3 Opole.
„Powidoki Powstania Warszawskiego”
Koncertem Igora „Ygora” Przebindowskiego z zespołem 4 października 2017 roku Muzeum Polskiej Piosenki zainaugurowało edukacyjno-artystyczny projekt „Nuty dla Ojczyzny”.
Pochodzący z Opola multiinstrumentalista, kompozytor i aranżer, na co dzień mieszkający w Warszawie, zaprezentował publiczności zgromadzonej w sali koncertowej muzeum materiał ze swojej płyty „Powidoki Powstania Warszawskiego”. Razem z Igorem Przebindowskim (fortepian) zagrali również Kuba Szydło (perkusja), Paweł Puszczało (kontrabas) oraz Marcin Świderski (flet, klarnet, saksofon sopranowy).
Poszczególne utwory, ukazujące różne emocje towarzyszące Powstańcom, stały się wielobarwną muzyczną opowieścią o tragicznych dniach walczącej o wolność stolicy. Artyści stworzyli niepowtarzalny klimat, a grane przez nich melodie doskonale oddawały nastroje zwątpienia i strachu, ale także odwagi i wiary w konieczność walki o wolność.
Tło wizualne koncertu stanowiły oryginalne oraz stylizowane fotografie i filmy z czasów powstania warszawskiego, a także nastrojowe oświetlenie sali koncertowej, przenoszące publiczność w czasy niepokoju i nadziei.
W koncercie wystąpił gościnnie Marcin Januszkiewicz, utalentowany piosenkarz i aktor, zdobywca Grand Prix 38. Przeglądu Piosenki Aktorskiej we Wrocławiu. Artysta zaśpiewał trzy piosenki: „Nim wstanie dzień” (muz. K. Komeda, sł. A. Osiecka), „Obłędny świat” (muz. I. Przebindowski, sł. J. Wasik) oraz „Mazurek Dąbrowskiego” (muz. nn, sł. J. Wybicki). Ta ostatnia, znana wszystkim Polakom pieśń, wywołała wśród odbiorców nieskrywane wzruszenie i sprawiła, że nie było w sali koncertowej osoby, która nie wstałaby z miejsca, słysząc słowa polskiego hymnu.
„Baczyński”
Kolejne oblicze patriotyzmu Muzeum Polskiej Piosenki odsłoniło 12 października 2017 roku, kiedy to zaprezentowaliśmy publiczności poetycko-biograficzny film pt. „Baczyński” w reżyserii Kordiana Piwowarskiego. Urodzony w 1978 roku reżyser w niekonwencjonalny sposób przedstawił swoją wizję życia i twórczości legendarnego żołnierza-poety pokolenia Kolumbów. Osoby niezwykle wrażliwej, żyjącej w okrutnych czasach, zawieszonej pomiędzy uwielbieniem dla życia, miłością, ogromną potrzebą tworzenia i powinnościami wobec zniewolonej ojczyzny.
Narrację filmu, wymykającego się znanemu podziałowi na gatunki, tworzą wspomnienia świadków tragicznych wydarzeń sprzed lat, którzy znali Baczyńskiego osobiście, przeplatane fabularyzowanymi epizodami z życia poety oraz scenami z przeprowadzonego w 2011 roku, w 90. rocznicę urodzin Baczyńskiego, slamu poetyckiego, podczas którego młodzi ludzie z wielkim zaangażowaniem deklamowali i śpiewali jego wiersze.
Film, pomimo trudnej tematyki, ukazującej okrutne oblicze wojny, zyskał uznanie nawet najmłodszych spośród licznie zgromadzonych w muzeum widzów. A piosenka „Pieśń o szczęściu” (muz. C. Mozil, sł. K.K. Baczyński) w wykonaniu Meli Koteluk i Czesława Mozila, otwierająca i zamykająca opowieść o Krzysztofie Kamilu Baczyńskim, zapewne na długo pozostała w ich pamięci.
„Czesław Śpiewa Solo Act”
Po projekcji filmu „Baczyński” odbył się niezwykły występ Czesława Mozila, zatytułowany „Czesław Śpiewa Solo Act”. Artysta zaprezentował zgromadzonej w Muzeum Polskiej Piosenki widowni iście kabaretowe umiejętności, łącząc pozornie odległe od siebie gatunki sceniczne, takie jak monodram, stand-up i koncert.
Wśród refleksji Czesława na temat rozumienia patriotyzmu, blasków i cieni życia na emigracji oraz skrajnie odmiennych uczuć do ojczyzny znalazły się także wątki dotyczące jego życia zawodowego i osobistego. Mozil swoją słodko-gorzką opowieść o tym jak trudno kochać Polskę, a jednocześnie jak trudno bez tej miłości żyć oraz jak rzeczywistość weryfikuje marzenia wzbogacił wokalnie fragmentami utworów, m.in. z płyt „Debiut” oraz „Księga Emigrantów. Tom I”. Ta odrobina muzyki doskonale dopełniła zaskakujące, ale bardzo refleksyjne spojrzenie na polskie zalety i przywary.
Artysta zyskał wielkie uznanie zgromadzonej w muzeum publiczności swoją bezpośredniością, dystansem do tematów trudnych i poważnych oraz niebanalnym poczuciem humoru.
„Od pieśni patriotycznej do piosenki zaangażowanej”
Trzecim wydarzeniem cyklu „Nuty dla Ojczyzny” zrealizowanym przez Muzeum Polskiej Piosenki w Opolu był panel dyskusyjny zatytułowany „Od pieśni patriotycznej do piosenki zaangażowanej”. Zaproszeni goście oraz publiczność rozmawiali na temat piosenek i pieśni powstałych i wykonywanych w czasie II wojny światowej oraz innych utworów patriotycznych, a także ich roli w kształtowaniu tożsamości narodowej i utrwalaniu szacunku dla tradycji oraz dziedzictwa kulturowego i narodowego. Uczestnicy panelu wspólnie poszukiwali odpowiedzi na pytania:
– Czym jest patriotyzm i na czym polegają zachowania patriotyczne?
– Czym jest piosenka patriotyczna dzisiaj?
– Czy i jak zmieniała się funkcja pieśni i piosenki patriotycznej na przestrzeni dekad?
– Czy szkolna podstawa programowa promuje postawy patriotyczne wśród uczniów?
– Jaka jest rola muzeów w kształtowaniu tożsamości narodowej?
– Czy współcześnie dzięki piosence można kształtować postawę patriotyczną?
– Czy współcześnie można mówić o istnieniu zaangażowanej piosenki obywatelskiej?
Podczas spotkania pod hasłem „Od pieśni patriotycznej do piosenki zaangażowanej” mieliśmy okazję rozmawiać nie tylko na temat „Bogurodzicy”, „Roty” czy „Mazurka Dąbrowskiego”. Zastanawialiśmy się także nad znaczeniem takich tekstów jak „Sorry Polsko” Marii Peszek czy „Nienawidzę cię Polsko” Czesława Mozila.
Gośćmi panelu były osoby zawodowo związane z zagadnieniami piosenki i muzyki w okupowanej Polsce lat 1939–1945, a także z zapomnianą twórczością kompozytorską oraz dawną i współczesną piosenką patriotyczną: nauczyciele szkół ponadpodstawowych – dr Małgorzata Łuczak oraz mgr Oskar Bąk, nauczyciel akademicki – dr Joanna Zaniewicz, pracownik działu edukacji Muzeum Niepodległości w Warszawie – mgr Michał Rybak oraz Sylwia Gawłowska z Muzeum Polskiej Piosenki w Opolu, która była również moderatorem rozmowy.
Wśród publiczności zasiedli między innymi uczniowie opolskiego liceum plastycznego, którzy kilkakrotnie zabierali głos na temat tego jak rozumieją pojęcie patriotyzmu, a także były żołnierz, który podzielił się swoimi wspomnieniami z czasu stanu wojennego. Była to osoba, która jako pierwsza wstała podczas odsłuchiwania „Roty”, czym dała innym zgromadzonym znak do powstania w miejsc. Sytuacja ta, jak określiła to dr Joanna Zaniewicz, pokazała, że pieśni patriotyczne potrafią tworzyć wśród jej wykonawców lub słuchaczy poczucie wspólnoty.
Dzięki materiałom zdobytym podczas przygotowań merytorycznych do panelu dyskusyjnego Muzeum Polskiej Piosenki wzbogaciło ofertę edukacyjną o zajęcia „Nuty (dla) ojczyzny – od pieśni patriotycznej do piosenki zaangażowanej”. Na lekcjach wykorzystujemy fragmenty panelu dyskusyjnego, będącego częścią projektu „Nuty dla Ojczyzny”.
„Zakazane piosenki”
Wieczorem, po panelu dyskusyjnym, zaprezentowaliśmy publiczności „Zakazane piosenki” – pierwszy polski powojenny film pełnometrażowy, który swoją premierę miał dokładnie 70 lat temu. Dzieło w reżyserii Leonarda Buczkowskiego upamiętnia antyniemiecką i podziemną twórczość muzyczną czasów II wojny światowej. Warto bowiem pamiętać, że Polacy walczyli z okupantem nie tylko bronią, ale również dowcipem i piosenką. Oparte w większości na autentycznej twórczości wykonawców ulicznych i orkiestr podwórkowych piosenki patriotyczne, żartobliwe i satyryczne są pełnoprawnym bohaterem filmu upamiętniającego antyokupacyjną twórczość muzyczną czasów II wojny światowej.
Niektórzy spośród zgromadzonej w Muzeum Polskiej Piosenki publiczności przyszli na film, żeby przypomnieć sobie utwory, które w czasie wojny podnosiły na duchu oraz pomagały przetrwać trudne chwile zwątpienia i smutku. Dla innych było to pierwsze spotkanie z „Zakazanymi piosenkami” i wojenną historią Warszawy.
„Mały śpiewnik wielkiego patrioty”
W trzeci weekend października odbyły się międzypokoleniowe warsztaty muzyczno-plastyczne, będące kolejnym wydarzeniem zorganizowanym przez Muzeum Polskiej Piosenki w Opolu w ramach projektu „Nuty dla Ojczyzny”, którego celem była aktywizacja twórcza i współpraca przedstawicieli różnych grup wiekowych.
Młodsi i starsi uczestnicy warsztatów poznali oraz przypomnieli sobie najważniejsze polskie pieśni i piosenki patriotyczne. Część wokalną poprowadził piosenkarz, popularyzator piosenki dawnej, organizator i dyrektor artystyczny Ogólnopolskiego Festiwalu Piosenki Retro im. Mieczysława Fogga, Wojciech Dąbrowski. Warsztatowicze wspólnie z animatorem zaśpiewali między innymi takie utwory jak „My, Pierwsza Brygada”, „Serce w plecaku” czy „Wszyscy Polacy”.
W części plastycznej uczestnicy warsztatów wykonali z różnych materiałów papierniczych oraz dekoracyjnych własne śpiewniki z tekstami piosenek patriotycznych. Zostały one wykorzystane w koncercie pieśni patriotycznych, który 11 listopada zakończył projekt „Nuty dla Ojczyzny”.
Uczestnikami warsztatów zatytułowanych „Mały śpiewnik wielkiego patrioty” byli między innymi: członkowie Męskiego Zespołu Estradowego CAMERTON Towarzystwa Przyjaciół Opola, dzieci ze Stowarzyszenia Pomocy Rodzinie „Arka w Mieście”, seniorzy z opolskich domów dziennego pobytu, wielopokoleniowa grupa z Brzegu oraz młodzież z Domu Dziecka w Chmielowicach. Spotkania warsztatowe były doskonałą okazją do integracji międzypokoleniowej z piosenką patriotyczną w tle.
„Do potomnego”
Ostatnim filmowym przystankiem w podróży przez różne odcienie patriotyzmu była projekcja fabularyzowanego dokumentu pt. „Do potomnego” w reżyserii Antoniego Krauzego. Opowiedziany z perspektywy osoby urodzonej i przeżywającej swoje wczesne dzieciństwo w czasie wojny, a młodość tuż po niej film stanowi próbę ukazania duchowej biografii przedstawicieli pokolenia Kolumbów – literatów urodzonych około roku 1920. Jego bohaterami są najwybitniejsi poeci czasu wojny: Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Gajcy, Zdzisław Stroiński, Andrzej Trzebiński oraz Wacław Bojarski. Wszyscy zginęli podczas okupacji.
Ich dramatyczne losy i fragmenty poezji, która stała się najważniejszą formą wypowiedzi wojennego pokolenia, są główną osią obrazu Krauzego. Wśród poruszających wierszy wykorzystanych w filmie znalazły się między innymi: „Przesłanie” i „Do potomnego” autorstwa Tadeusza Gajcego, „Okno” Zdzisława Stroińskiego, „Ballada w kolorze fioletowym” Wacława Bojarskiego, „Wspomnienie o Bojarskim” Andrzeja Trzebińskiego oraz „Żyjemy na dwa ciała”, „Elegia o…” i „Niebo złote ci otworzę” Krzysztofa Kamila Baczyńskiego. Ramę i dopełnienie odtwarzanych po latach epizodów z życia bohaterów filmu stanowią wspomnienia Witolda Zalewskiego, pisarza i żołnierza cudem ocalałego z powstania warszawskiego.
Publiczność projektu „Nuty dla Ojczyzny” miała okazję obejrzeć film „Do potomnego” podczas seansu, który miał miejsce w sali kinowej Muzeum Polskiej Piosenki w Opolu 24 października 2017 roku.
Spotkanie z Januszem Radkiem
Po projekcji „Do potomnego” odbyło się spotkanie z Januszem Radkiem, wcielającym się w rolę poety Krzysztofa Kamila Baczyńskiego w filmie Antoniego Krauzego. Artysta zaśpiewał w nim także piosenkę pt. „Wiersze wojenne”, ze słowami Baczyńskiego, którą przed laty wykonywała Ewa Demarczyk. Radek wspominał jak dużym wyzwaniem było dla niego zaśpiewanie tego utworu.
Podczas spotkania w Muzeum Polskiej Piosenki Janusz Radek opowiadał również o tym jak przygotowywał się do roli Baczyńskiego, którego postrzega nie tylko jako wrażliwego poetę, ale także młodego człowieka, rozdartego pomiędzy uwielbieniem dla najdrobniejszych przejawów życia i obowiązkiem wobec ojczyzny.
Spotkanie z Januszem Radkiem stało się okazją do przemyśleń na temat tego czym jest patriotyzm dzisiaj oraz jak można go wyrażać. Zdaniem Radka – artysty, a zarazem ojca –trudno jednoznacznie zdefiniować pojęcie patriotyzmu. W czasach pokoju, w naszym codziennym życiu, przejawia się on między innymi kształtowaniem u dzieci postaw nietraktowania niczego obojętnie i powierzchownie. Dzięki temu będą one potrafiły budować przyszłość własną, a tym samym współtworzyć przyszłość innych.
Wśród zgromadzonej w Muzeum Polskiej Piosenki publiczności znalazło się wiele osób, które aktywnie uczestniczyły w rozmowie z Januszem Radkiem, opowiadając o tym czym dla nich jest miłość do ojczyzny i jak ją okazują.
Wielkie patriotyczne śpiewanie z Wojciechem Dąbrowskim
W 99. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości, w Klubie Muzycznym Filharmonii Opolskiej, miał miejsce finałowy koncert projektu „Nuty dla Ojczyzny”. Podczas tego wydarzenia licznie zgromadzona publiczność wspólnie z miłośnikiem i popularyzatorem piosenki retro, Wojciechem Dąbrowskim, śpiewała dawne oraz współczesne pieśni i piosenki patriotyczne. Znalazły się wśród nich między innymi takie utwory jak: „My, Pierwsza Brygada”, „Rozkwitały pąki białych róż”, „Powrócisz tu”, „Żeby Polska była Polską” czy „Wszyscy Polacy”.
Każdy, starszy i młodszy, uczestnik „Wielkiego patriotycznego śpiewania z Wojciechem Dąbrowskim” otrzymał „Mały śpiewnik wielkiego patrioty” z tekstami utworów. Wśród publiczności nie zabrakło także osób, które przybyły do filharmonii z własnoręcznie wykonanymi i ozdobionymi podczas październikowych warsztatów śpiewnikami.
Wspólne patriotyczne śpiewanie było doskonałą okazją do międzypokoleniowego spotkania oraz zacieśnienia więzi powstałych podczas warsztatów muzyczno-plastycznych, które odbyły się w Muzeum Polskiej Piosenki w Opolu w ramach projektu „Nuty dla Ojczyzny”.
Po niezwykle udanej części wokalnej zaprosiliśmy publiczność na słodki niepodległościowy poczęstunek w postaci tortu, który wyglądem nawiązywał do logo projektu „Nuty dla Ojczyzny”.
W zrealizowanym przez Muzeum Polskiej Piosenki w Opolu cyklu wydarzeń „Nuty dla Ojczyzny” przyjrzeliśmy się pojęciu patriotyzmu, jego rozumieniu oraz przemianom jakim ono podlegało i podlega w różnych czasach i okolicznościach. Dzięki międzypokoleniowej integracji oraz twórczej aktywizacji uczestników projektu staraliśmy się otworzyć dzieci i młodzież na potrzebę działań patriotycznych, a w starszych uczestnikach utrwalić świadomość tradycji oraz potrzeby przekazywania polskiego dziedzictwa kulturowego.
Serdecznie dziękujemy wszystkim, który zechcieli wziąć udział w naszym projekcie i wspólnie z nami poszukiwali odpowiedzi na pytanie czym jest patriotyzm oraz wszystkim, którzy przyczynili się do realizacji naszego przedsięwzięcia.
Pragniemy podziękować: Ministrowi Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Prezydentowi Miasta Opola, TVP 3 Opole, Radiu Opole, Nowej Trybunie Opolskiej, portalowi internetowemu 24opole.pl, Towarzystwu Przyjaciół Opola, Domowi Dziecka w Chmielowicach, Centrum Informacyjno-Edukacyjnemu „Senior w Opolu”, opolskim domom dziennego pobytu oraz Małgorzacie Łuczak, Joannie Zaniewicz, Oskarowi Bąkowi, Wojciechowi Dąbrowskiemu, Marcinowi Januszkiewiczowi, Czesławowi Mozilowi, Igorowi Przebindowskiemu z zespołem, Januszowi Radkowi, Michałowi Rybakowi, całemu zespołowi Muzeum Polskiej Piosenki w Opolu oraz wszystkim uczestnikom październikowych i listopadowych wydarzeń 2017 roku.
